Zarządzanie stresem w pracy nauczyciela

11.02.2022

Photo by Taylor Wilcox on Unsplash


Każdy nauczyciel musi się liczyć z tym, że jest to zawód który wiąże się z dużym stresem. Istnieje wiele czynników stresu nauczycielskiego i często wydaje się, że są one nie do wyeliminowania. Owszem, niektóre źródła napięcia psychicznego będą towarzyszyły nauczycielowi do emerytury, ale są również takie, z którymi można sobie radzić lepiej.

Z licznych badań wynika, że stres pojawiający się w pracy nauczyciela jest istotnym problemem, który przyczynia się m.in. do problemów natury somatycznej i psychicznej, a także obniżenia jakości pracy dydaktycznej i wychowawczej. Nadmierny i długotrwały stres jest także jedną z głównych przyczyn szybkiego wypalenia zawodowego i utraty motywacji do pracy.

Co najbardziej stresuje nauczycieli?

Zarówno z badań naukowych, jak i spontanicznych rozmów z nauczycielami wyłania się dość klarowny obraz wyjaśniający główne źródła stresu.

Na jednej z grup dla nauczycieli zadaliśmy proste pytanie: co najbardziej stresuje ich w pracy? Odpowiedzi udzieliło 90 nauczycieli, którzy najczęściej jako źródło stresu wskazywali „rodziców”. Wielu nauczycieli wręcz obawia się kontaktów z rodzicami, ponieważ uważają, że są oni „problemowi”, „roszczeniowi” i „wciąż mają o coś pretensje”. Na drugim miejscu była „papierologia”, czyli nadmiar dokumentów. Nauczyciele stresują się również z powodu niskich pensji, wymagających dyrektorów, braków kadrowych i skromnych budżetów uniemożliwiających zakup niezbędnych materiałów i pomocy do pracy.

Podobne wnioski płyną z prowadzonych od lat badań. Nauczyciel musi się zmagać z wieloma przeciwnościami: niskimi zarobkami, niedocenianiem zawodu, reformami oświaty, nadmierną biurokracją, niedofinansowaniem szkół, brakiem sprzętu i pomocy dydaktycznych, presją czasu. Stresogenne są złe stosunki z przełożonymi, współpracownikami, uczniami czy rodzicami, brak organizacji pracy szkoły, problemy wychowawcze z uczniami. Duży wpływ na stres ma również nadmierny lub zbyt mały wymiar pracy.

Czym skutkuje stres nauczycielski?

Każdy się czasem denerwuje, co jest całkowicie naturalne, ponieważ umiarkowany poziom stresu mobilizuje do działania. Jednak gdy stres jest obecny nieustannie, prowadzi do wielu negatywnych konsekwencji zdrowotnych i zawodowych. Nauczyciel przeciążony stresem popełnia więcej błędów, jest wiecznie zmęczony, ma gorszą samoocenę, mniej cierpliwości i zaangażowania do pracy z uczniami. Z czasem to wszystko przeradza się w niezadowolenie z pracy, frustrację, depresję, wypalenie zawodowe. Trudno nie zgodzić się z tym, że nauczyciel bez zaangażowania i chęci do pracy robi sobie oraz uczniom więcej krzywdy niż pożytku. W konsekwencji naprawdę niewielu nauczycieli jest zadowolonych ze swojej pracy. Niewielu też potrafi skutecznie walczyć ze stresem.

Kiedy warto się niepokoić? Do pierwszych objawów nadmiernego stresu w pracy zalicza się:

  • poczucie wyczerpania i sfrustrowania,
  • obniżony nastrój,
  • nerwowość,
  • obniżona sprawność zawodowa,
  • bezradność i brak motywacji,
  • bóle głowy,
  • problemy z koncentracją,
  • zmienność nastroju,
  • obniżona odporność,
  • płaczliwość,
  • kołatanie serca.

Tak reaguje organizm na stan obciążenia psychicznego.

Czy można skutecznie przeciwdziałać stresowi?

Pod wieloma względami tak. Trudne będzie wyeliminowanie wszystkich czynników stresogennych, jednak istnieje całkiem sporo skutecznych metod zarządzania stresem nauczycielskim.

Pierwszym krokiem jest pogodzenie się z tym, na co nie mamy wpływu, a zwrócenie się w kierunku obszarów, nad którymi możemy pracować – indywidualnie lub we współpracy z dyrekcją, nauczycielami, uczniami, rodzicami.

Drugi krok, to powrót do przeszłości i odpowiedzenie sobie na pytanie: Dlaczego w zasadzie wybrałam zawód nauczyciela? Dlaczego chciałam uczyć, pracować z dziećmi, w szkole? Taka retrospekcja wspomnień pozwala uświadomić sobie, że praca w szkole to był świadomy wybór, podyktowany pasją i zamiłowaniem. Często w natłoku obowiązków, nadmiernego stresu zapominamy o tym, co dobre, a skupiamy się wyłącznie na tych negatywnych aspektach. Warto napisać wszystko, co się lubi w pracy nauczyciela. Można się zdziwić, jak długa będzie ta lista!

Kolejny krok jest odrobinę trudniejszy. Czas na zrobienie listy rzeczy, których się nie lubi. Następnie wykreślenie z niej wszystkiego, na co nie mamy wpływu. Lepiej zająć się tym, co można zmienić niż zaprzątać sobie głowę sprawami, które i tak będą istniały. Na decyzje Ministerstwa Edukacji i Nauki nie mamy wpływu, ale na relacje z uczniami czy rodzicami już tak. Zmiana sposobu myślenia może znacznie poprawić nastawienie do pracy.

Nadmierna biurokracja

A może zła organizacja pracy? Wielu nauczycieli narzeka na konieczność wypełniania licznych dokumentów, co ich zdaniem jest jedną z przyczyn stresu w pracy. Zdarza się jednak, że stosy papierów powstają na skutek „odkładania na później”. Łatwiej uporać się z dokumentami, jeśli robimy to systematycznie, niewielkimi partiami. Podobnie jest z klasówkami. Nie ma potrzeby planować sprawdzianów dla wszystkich klas w jednym czasie – pamiętajmy o sobie! – rozkładajmy terminy w kalendarzu, następnie sprawdzajmy po kilka prac dziennie. Planowanie pracy pozwala na rozładowanie natłoku obowiązków i zyskanie więcej czasu na odpoczynek.

Emilia: Zbyt wiele papierów. Ciężko jest się skupić na pracy z dziećmi, jeśli w tyle głowy coś mówi: trzeba to opisać!

Sylwia: Papierologia mnie demotywuje do wszystkiego

Problemowi uczniowie i rodzice

Oczywiste jest, że najlepiej współpracuje się z najzdolniejszymi i wzorowymi uczniami. Ale nauczyciel powinien umieć pracować ze wszystkimi, także tymi z rodzin dysfunkcyjnych, nadpobudliwymi, niepracowitymi, niezdyscyplinowanymi, czy po prostu mniej zdolnymi. Z licznych badań wynika, że trudne relacje z uczniami i rodzicami wynikają z braku współpracy i wzajemnego zrozumienia.

Opiekunowie uważają, że ciężar edukacji i relacji z uczniami spoczywa na nauczycielach, z kolei nauczyciele zarzucają rodzicom wrogość, roszczeniowość, brak konsekwencji w egzekwowaniu zachowań dziecka, nadopiekuńczość lub obojętność. Warto pomyśleć o tym w jaki sposób zbudować zdrowe relacje. Często zmiana nastawienia na chęć pomocy, zminimalizowanie dystansu i postawy oceniającej pozwala osiągnąć zadowalający poziom współpracy, a tym samym zminimalizować stres.

Monika: Stresują mnie rodzice, którzy mają wieczne pretensje o nic lub którzy się wtrącają i chcą rządzić

Ela: Niekończące się pretensje, żale i wymagania rodziców

Relaks

Jeżeli nasze życie można opisać szkoła-dom, pora to zmienić. Każdy człowiek powinien mieć swoje sposoby na zrelaksowanie się po pracy. Jeśli książka i telewizja nie pomagają, może warto zastanowić się nad jakimś sportem, spacerami, jazdą na rowerze? Codzienny ruch na świeżym powietrzu znacznie ogranicza poziom stresu. Oprócz tego szczególne znaczenie ma zdrowa, zbilansowana dieta. Jeśli czujemy się nadmiernie zmęczeni, czas zaopiekować się sobą.

Szczególnie korzystne dla zdrowia psychicznego są techniki relaksacji. Dzięki temu nauczyciel w sposób świadomy może wpływać na reakcje organizmu w obliczu stresu. Do polecanych technik relaksacji zalicza się medytację, jogę, gimnastykę i progresywną relaksację mięśniową Edmunda Jacobsona.

Przepracowanie

Źródłem stresu i dyskomfortu psychicznego są również wygórowane oczekiwania względem siebie. Dążenie do ideału zawodowego doprowadza do pracy ponad siły, ciągłego doszkalania się, studiowania. Podnoszenie kwalifikacji jest ważne, ale czasem lepiej skupić się na jednej dziedzinie, zamiast brać udział we wszelkich możliwych szkoleniach.

Brak asertywności

W pracy warto znać nie tylko swoje obowiązki, ale i prawa. Jeśli czujemy się wykorzystywani przez dyrekcję czy współpracowników, warto nauczyć się mówić „nie”. Na przykład można odmówić kolejnego zastępstwa, jeśli wiąże się to z przekroczeniem normy czasu pracy. Pamiętajmy również, że o ile należy dbać o dobre relacje z rodzicami, to nie można pozwalać na zastraszanie, krytykowanie, czy bezpodstawne podważanie autorytetu. Wielu nadambitnych rodziców wymusza na nauczycielach lepsze oceny dla swoich dzieci, indywidualne traktowanie, czy wymaga wręcz niemożliwego. Rodziców powinno się traktować z szacunkiem, ale warto postawić granice i zasady współpracy.

Ewa: Dyrekcja, a tak serio to planowanie warsztatów i różnych wydarzeń bez naszej wiedzy. Później piszę plan i połowy rzeczy nie mogę zrealizować, bo dyrekcja sobie zaplanowała coś innego i nie raczyła poinformować nikogo

Kinga: Nagłe zastępstwa, które wypadają w każdym tak naprawdę tygodniu, to chyba najbardziej, bo też mam rodzinę”

To, w jaki sposób nauczyciel radzi sobie ze stresującymi doświadczeniami, wpływa na jego samopoczucie, poczucie sukcesu, efektywność pracy dydaktycznej i wychowawczej. Praca nauczyciela bez wątpienia jest piękna, satysfakcjonująca i wartościowa, dlatego nie warto się poddawać w walce ze stresem, który może wszystko zniszczyć.

Autorka: Joanna Szymańska


Źródła: Ż. Garbacik, Stres w pracy nauczyciela, Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu, w: Szkoła – Zawód – Praca, 2018, Numer 16.; M. Zbigniew, Stres w pracy nauczyciela, w: Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Humanitas  w Sosnowcu, Pedagogika, 2007 Zeszyt 2/2007.; M. Katarzyna Grzegorzewska, Stres w zawodzie nauczyciela. Specyfika, uwarunkowania i następstwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006. w zawodzie nauczyciela. Specyfika, uwarunkowania i następstwa.


Inne teksty, które mogą cię zainteresować

Wypalenie? Nie dziękuję!

Nauczyciel „na głośno mówiącym”, czyli czym jest stres ekspozycyjny?