Krytyczne myślenie. W jaki sposób je wspierać i rozwijać?

12.03.2020

Photo by ThisisEngineering RAEng on Unsplash


Nikt nie rodzi się rozsądnym człowiekiem, potrafiącym samodzielnie myśleć i dokonywać słusznych wyborów. Tego trzeba się nauczyć. Nauka krytycznego myślenia jest ważnym elementem edukacji, gdyż ma to znaczenie w późniejszym życiu zawodowym i prywatnym.

A ostatnie badania dowodzą, że bardzo wielu uczniów szkół średnich ma problemy z interpretowaniem treści, analizą i rozwiązywaniem problemów. Fundamenty, bez których trudno prowadzić satysfakcjonujące życie. To efekt pewnych zaniedbań na etapie przedszkola i szkoły podstawowej, które powinny wyposażać uczniów w umiejętność krytycznego myślenia. Przy obecnym rozwoju technologii oraz ogromnej liczby źródeł informacji, mamy naprawdę wiele wyzwań, ale i możliwości, by wspierać młode pokolenia i przygotować do życia we współczesnym świecie. Trzeba je tylko dostrzec i zrozumieć.

Dlaczego nauka krytycznego myślenia jest tak ważna?

Współczesne nauczanie opiera się głównie na przedstawianiu definicji i faktów. A uczeń nie tylko powinien mieć podawaną gotową wiedzę, ale również być zachęcany do szukania informacji, zadawania pytań i co najważniejsze wyciągania wniosków. Obecnie ważniejsze nie jest nawet to, ile człowiek wie, ale czy potrafi szukać informacji na własną rękę. I tu krytyczne myślenie jest szczególnie ważne, bo to dzięki niemu uczeń potrafi analizować i oceniać zdobyte informacje, a także wyłapywać ich kontekst.

Zwróćmy uwagę, że dziś młody człowiek z każdej strony jest zalewany ogromem informacji, których nie jest w stanie przetworzyć i zrozumieć. By się nie pogubić, musi je odpowiednio selekcjonować, analizować i oceniać, następnie dokonywać trafnych osądów i podejmować słuszne decyzje. Krytycznie myślenie jest niezbędne, by ustrzec się przed indoktrynacją, manipulacją, wpływem mediów, umieć odróżnić dobro od zła, a także wiedzieć, kiedy ma się do czynienia z mitami, szkodliwą pseudonauką czy wręcz nieprawdziwymi informacjami. 

Podajmy tu jako przykład teorię „płaskiej Ziemi”, która w ostatnich latach jest szeroko rozpowszechniana w sieci. Gdy spotka się z nią młody, niedojrzały człowiek bez umiejętności krytycznego myślenia, może dać jej wiarę. Jeśli jednak będzie potrafił racjonalnie myśleć i rozpatrywać zjawiska z wielu punktów wiedzenia, dojdzie do prawdy i odrzuci fałsz.

Szkoły powinny sprzyjać nauce rozwiązywania problemów

Zdajemy sobie sprawę, że obecni uczniowie szkół podstawowych i średnich będą żyli głównie w świecie cyfrowym. Technologie z jednej strony są zagrożeniem, gdyż rozleniwiają umysły. Z drugiej dają szansę, by zwiększać osiągnięcia w zakresie krytycznego myślenia. Nie ma potrzeby tworzyć osobnego przedmiotu, gdyż można to robić naturalnie, wykorzystując niemal każdą sytuację podczas lekcji.

Kluczową umiejętnością krytycznego myślenia jest zrozumienie, że nie wszystko jest czarno-białe i istnieją różne rozwiązania tych samych problemów. Dlatego ważne jest pokazywanie uczniom alternatywnych metod poszukiwania wiedzy. Uczniowie zachęcani do krytycznego myślenia powinni zadawać takie pytania, jak: Co ja widzę? Czy to jest ważne? Skąd to się wzięło? Dlaczego warto to wiedzieć? Co warto wziąć pod uwagę? Jak poznać prawdę? A co się stanie, gdy…?

Jeśli umożliwia się im zadawanie pytań, z czasem zaczynają szybciej, a często wręcz instynktownie rozwiązywać problemy i podają bardzo pomysłowe rozwiązania.

Technologia może iść w parze z nauką krytycznego myślenia

Gry komputerowe

Trochę dziś demonizowane, ponieważ dzieci spędzają przy nich dużo czasu. A nawet tę popularną i lubianą przez dzieci rozrywkę można wykorzystać w edukacji. I nie piszę tu o typowych, czasami trochę nudnych i sztampowych programach edukacyjnych, ale naprawdę interesujących programach. Świetnym przykładem jest tu gra Minecraft, dzięki której można się uczyć np. matematyki, projektowania przestrzeni, programowania, myślenia przyczynowo-skutkowego, a nawet wykonywania eksperymentów chemicznych. Zdobyta wiedza przydaje się w przyszłości do rozwiązywania kolejnych, coraz trudniejszych problemów w szkole i życiu. Do projektu Minecraft Education przystępują szkoły z całego świata, a nauczyciele mają o nim bardzo dobre opinie.

Interaktywne lekcje

Badania dowodzą, że uczniowie są w stanie lepiej zrozumieć złożone treści, gdy są przedstawiane na różne sposoby – graficznie, wizualnie, werbalnie i symbolicznie. Dziś coraz popularniejsze jest wykorzystywanie podczas lekcji projektorów, tablic multimedialnych, komputerów, tabletów, dzięki którym lekcje stają się ciekawsze i odpowiadają rzeczywistości, która nas otacza. Tablice reagują na dotyk czy dźwięk, dzięki czemu dzieci bawią się i uczą w tym samym czasie. Istotne jest jednak to, by nauczyciel potrafił wykorzystać możliwości, jakie daje mu dostęp do technologii. Tak, by uczniowie nie byli tylko biernymi użytkownikami, ale potrafili aktywnie uczestniczyć w świecie cyfrowym.

Jak nauczyciel może wspierać naukę krytycznego myślenia?

Mogą mu w tym pomóc poniższe zasady

  • Nauczyciel pełni rolę przewodnika, zachęca uczniów, inspiruje i monitoruje ich postępy, zapewnia wsparcie i informacje zwrotne;
  • Nauczyciel rozwija umiejętność krytycznego myślenia w zależności od indywidualnych zdolności i możliwości ucznia;
  • Zajęcia powinny być prowadzone tak, by umożliwiać aktywne uczenie się;
  • Nauczyciel nie podaje gotowych faktów i rozwiązań, a zachęca do samodzielnego poszukiwania;
  • Nie ma żadnych ograniczeń i krytycznego myślenia można uczyć przy okazji wykładania praktycznie każdego przedmiotu.

Krytyczne myślenie to umiejętność na całe życie. Jeżeli uczeń się jej nauczy, w przyszłości stanie się samodzielną jednostką, człowiekiem zdolnym do planowania i podejmowania słusznych decyzji. Tak rodzą się wielkie umysły, liderzy organizujący duże przedsięwzięcia, szefowie świetnie prosperujących firm. 

Autorka: Joanna Szymańska


Źródła: T. Kalbarczyk, Nauka krytycznego myślenia, w: Analiza i Egzystencja nr 25 (2014); https://wabisabilearning.com/blogs/critical-thinking; https://www.digitallearningcollab.com/blog/2019/1/16/using-technology-to-teach-critical-thinking-skills;


Inne teksty, które mogą cię zainteresować

Wyszukiwarka internetowa i nauka krytycznego myślenia