Cyfrowa era fake newsów. Jak się w niej poruszać?

22.04.2020


Fake news to dosłownie fałszywa wiadomość. Rozpowszechniana może być ona zarówno poprzez social media jak i serwisy informacyjne. Tak naprawdę nie ma jednego kanału jakim może się szerzyć przez co jest trudna do wykrycia.

Do jej powstania dochodzi najczęściej w sposób celowy, niekiedy także przypadkowo przez zaniedbanie (niedoinformowanie) osób tworzących informacje. Aby móc poruszać się w erze fake newsów, dobrze jest poznać ich podstawowe cechy, genezę powstania i możliwości działań, które pozwolą na ich identyfikację i odseparowanie od prawdziwych wiadomości.

Komu zależy na fake newsach?

Pierwszym i najważniejszym pytaniem jest to, skąd w ogóle fałszywa wiadomość znalazła się w obiegu. Może być tutaj kilka możliwości – została wprowadzona celowo, aby jej twórca (lub osoba z nim współpracująca) uzyskał korzyści polityczne bądź majątkowe, niekiedy zyskał sławę i prestiż. Należy pamiętać, że era szeroko dostępnego Internetu sprawiła, że bez problemu każdy może tworzyć i upowszechniać treści. Dzięki temu nie ma żadnej kontroli nad powstawaniem i obiegiem wiadomości np. w social mediach.

Stworzenie fałszywego newsa trwa chwilę. Dopisanie do niego, że jest to informacja „poufna”, „z zaprzyjaźnionego, ale utajnionego źródła” itp. sprawia, że jest on chętnie powielany i rozpowszechniany dalej. To co, kiedyś miało status plotki, której obieg kończył się w lokalnym środowisku, zyskać może w ciągu kilku godzin ogólnokrajowy rozgłos.
Fake newsy to również idealna pożywka dla teorii spiskowych, bo to, co nieoczywiste i sztucznie wykreowane, musi zostać w jakiś sposób również wyjaśnione. Celowe dla niektórych jest wywoływanie zamieszania, a nawet paniki. Nie musimy rozumieć podstaw takiego postępowania, ale pamiętajmy, że jest ono bardzo częste.

Niekiedy fake news to także forma żartu, który niejako wymknął się spod kontroli. Co najciekawsze, nawet zdementowanie przez twórców nie zawsze pomaga, bo informacja zaczyna już „żyć” swoim własnym, „cyfrowym życiem”. Stąd coraz częściej powraca problem odpowiedzialności, za niektóre fałszywe komunikaty.

W niektórych przypadkach powstawanie fałszywych informacji jest niecelowe. Wystarczy, że osoba redagująca wiadomość popełni błąd np. przy tłumaczeniu, poprzez niedoczytanie lub skorzystanie z niepełnych lub niewiarygodnych źródeł. Dlatego nie należy zakładać, że środki masowego przekazu są pozbawione z natury fake newsów. Zarówno w nieoficjalnych kanałach komunikacji, jak i tych sprawdzonych mogą znaleźć się przekłamania.

Jak rozpoznać fałszywą informację?

Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń i Instytucji Bibliotekarskich (IFLA) opublikowała w formie infografiki najważniejsze założenia, które pozwalają na rozpoznanie fałszywej informacji (zobacz: https://www.ifla.org/publications/node/11174). Należą do nich:

1. Sprawdzenie źródła – analiza strony internetowej, misji oraz danych kontaktowych.

2. Zapoznanie się z większą ilością tekstu – nagłówki mogą być prowokacyjne.

3. Sprawdzenie autorów informacji – czy w ogóle istnieją oraz czy są wiarygodni.

4. Poszukanie dodatkowych źródeł – czy faktycznie np. podane w linkach źródła odnoszą się do danej wiadomości.

5. Sprawdzenie daty – czy aby wiadomość nie jest stara, jak odnosi się do bieżących wydarzeń.

6. Uwzględnienie, że może to być tylko żart.

7. Zwrócenie uwagi na stronniczość – czy przekonania odbiorcy nie wpływają na rozumienie opublikowanej informacji.

8. Zapytanie ekspertów – bo warto wiedzieć więcej i porównać opinię z innymi.

Stosując się do powyższych zasad, zdecydowanie łatwiej będzie poruszać się nam w świecie fake newsów. Dobrze te reguły przekazać również uczniom. Dzieci są szczególnie bezbronne wobec sfałszowanych informacji, gdyż dla nich często nadawca jest osobą kompetentną. Tymczasem, jak udowadnia praktyka, nie ma to aż tak istotnego znaczenia.
 Oczywiście, że pierwszym elementem powinno być sprawdzenie źródła, ale również tutaj należy zwrócić uwagę na możliwość zetknięcia się z fake newsem. Jak odróżniać celowo sfałszowane informacje w świecie cyfrowym, omówię w artykule Jak rozpoznać fałszywe maile i sprawdzać strony internetowe.

Autorka: Anna Starak – Wróbel


Inne teksty, które mogą cię zainteresować

Dzieci w świecie reklam – jakie strategie stosują reklamodawcy w stosunku do najmłodszych?

Wyszukiwarka jako narzędzie do nauki krytycznego myślenia