Cyfrowe zmęczenie – co to takiego i jak sobie z nim radzić?

28.01.2022

Photo by Elisa Ventur on Unsplash


Z badań przeprowadzonych w roku 2021 roku wynika, że ok. 12% nastolatków nadużywa Internetu i nowych technologii. Utrata kontroli nad korzystaniem z komputera, tabletu, smartfona, oraz innych urządzeń ekranowych negatywnie wpływa na cały organizm, prowadzi do zaburzeń w sferze fizycznej, emocjonalnej czy społecznej. Dzieci, młodzież, a nawet dorośli coraz częściej są uzależnieni od urządzeń cyfrowych i dotyka ich tzw. syndrom cyfrowego przeciążenia. Warto wiedzieć, co to jest, ponieważ z roku na rok z pewnością będziemy coraz częściej spotykać się z tym pojęciem.

Używanie, a nadużywanie technologii

Urządzenia elektroniczne, Internet nie wyrządzają szkody, jeśli korzysta się z nich rozsądnie i w ograniczonym czasie. Niebezpiecznie zaczyna się dziać wtedy, kiedy człowiek praktycznie non stop korzysta z urządzeń cyfrowych i/lub jest w ciągłej gotowości do bycia online. Wówczas może pojawić się m.in. syndrom przeciążenia informacjami (ang. information overload syndrome), który pojawia się w sytuacji, gdy mózg człowieka przestaje sobie radzić z gwałtownym napływem informacji, zarówno na etapie selekcji, jak i na dalszych etapach (magazynowanie treści, właściwe zastosowanie do określonych celów związanych z wymogami życia). Dodatkowo pamięć robocza mózgu musi być współdzielona między tym, co dzieje się realnie i wirtualnie.

Przeładowanie informacjami skutkuje m.in.:

  • spadkiem trafności decyzji,
  • obniżeniem efektywności podejmowania decyzji,
  • zwiększeniem skłonności do pomijania kluczowych informacji podczas dokonywania wyborów,
  • deficytem uwagi,
  • wzrostem poziomu stresu z powodu nieustającego braku możliwości przetworzenia wszystkich docierających do nas danych,
  • podwyższonym ciśnieniem krwi,
  • osłabieniem widzenia,
  • niestrawnością,
  • frustracją i zagubieniem w życiu,
  • osłabieniem zdolności do podejmowania decyzji,
  • wzrostem agresji oraz kłopotami z koncentracją i ze snem.

Badania pokazują także silną zależność między nadmiernym korzystaniem z internetu a depresją. Wszystko zaczyna się w momencie, gdy świat online zaczyna być ważniejszy od tego offline.

Czujemy przesyt cyfryzacji

Problem jest naprawdę poważny, ponieważ co czwarty ankietowany uczeń przyznał, że wielu jego znajomych i przyjaciół ma więcej satysfakcjonujących doświadczeń w życiu niż on (25,9%) oraz że poświęca zbyt dużo czasu i uwagi temu, aby być na bieżąco z wydarzeniami w świecie online (26,7%). Z przeprowadzonych badań wynika, że 28,1% badanych uczniów zadeklarowało, że odczuwa niepokój lub zdenerwowanie, kiedy nie wie, co robią ich znajomi. A to wymusza konieczność bycia ciągłego podłączenia do Internetu. Dlatego co czwarty nastolatek przyznaje, że czuje się przeciążony informacjami.

Syndrom przeładowania informacjami bywa bagatelizowany, ale tak naprawdę to jeden z tych objawów psychicznych, które odczuwamy również fizycznie.

Do negatywnych skutków cyfrowego zmęczenia można zaliczyć:

  • zaniedbywanie obowiązków domowych i szkolnych;
  • niewyspanie, przemęczenie;
  • stres związany z ciągłą gotowością do odbierania połączeń, wiadomości, powiadomień;
  • zaburzenie rytmu dnia i nocy;
  • brak wolnego czasu;
  • nadmierne rozbudzenie organizmu w godzinach wieczornych lub nocnych;
  • ogólne przemęczenie, niewyspanie w godzinach porannych;
  • brak koncentracji uwagi;
  • niekorzystna akomodacja oka do krótkiego widzenia;
  • zespół suchego oka (ang. eye dry syndrome);
  • rozregulowanie biologicznego zegara człowieka, co może prowadzić do bezsenności;
  • deficyt snu;
  • niekorzystne warunki dla rozwoju mózgu człowieka;
  • przeciążenie informacyjne.

Kiedy pojawia się cyfrowe zmęczenie?

Granica pomiędzy kontrolowanym a niekontrolowanym korzystaniem z urządzeń cyfrowych jest naprawdę cienka. Z roku na rok obniża się wiek inicjacji cyfrowej dzieci. Obecnie przeciętny 10-latek ma własny smartfon z nielimitowanym dostępem do Internetu. Jednak z badań wynika, że najbardziej zagrożeni są nastolatkowie w wieku 13-14 lat, ponieważ wtedy zaczyna się newralgiczny okres dla nałogowego korzystania z mediów społecznościowych. W tym wieku dzieci stają się bardziej samodzielne, częściej pozostają bez opieki, a rodzice/opiekunowie stopniowo tracą kontrolę nad formami spędzania czasu wolnego w domu i poza domem. Jeżeli w porę nie zdadzą sobie sprawy z zagrożenia, skutki mogą być nieodwracalne.

Niepokojącym zjawiskiem jest to, że zarówno dorośli, jak i dzieci bardzo przywiązują się do swoich smartfonów, często wręcz obdarzając ich uczuciami i przypisując ludzkie cechy. Wielu ludzi wprost przyznaje, że uszkodzenie lub zepsucie smartfonu wywołuje u nich smutek, silne poczucie straty, często nawet gniew i rozpacz. Okazuje się, że urządzenie elektroniczne staje się bliższe niż rodzina czy przyjaciele, a to na pewno nie jest pozytywne.

Wszystko zaczyna się w domu rodzinnym

Trudno obwiniać wyłącznie rodziców, jednak pierwsze negatywne wzorce korzystania z technologii pojawiają się już we wczesnym dzieciństwie. Komputer, konsola do gier, smartfon są traktowane jako zabawki, umilacze czasu, które w dość krótkim czasie pochłaniają dzieci, sprawiając, że trudno się bez nich obejść.

Do najczęstszych przyczyn nadużywania urządzeń cyfrowych zalicza się:

  • brak domowych zasad używania mediów cyfrowych;
  • brak edukacji medialnej ze strony rodziców;
  • złe relacje z rodzicami;
  • nieograniczony dostęp do internetu;
  • brak zainteresowań oraz towarzysząca temu nuda.

Jak przeciwdziałać cyfrowemu zmęczeniu?

Trochę pocieszające jest to, że z badań realizowanych w ramach projektu „Młodzi Cyfrowi” wynika, że co trzeci polski nastolatek (37%) podejmuje próby mające na celu ograniczenie korzystania z telefonu komórkowego, jak również odczuwa potrzebę wyłączenia swojego urządzenia i bycia niedostępnym dla nikogo (32,4%). A to oznacza, że młodzi ludzie sami dostrzegają problem i próbują sobie z nim radzić. Jednak wciąż pozostają ci nastolatkowie, dla których problemu nie ma i coraz bardziej uzależniają się od wirtualnego świata.

Pamiętajmy, że to rodzic/opiekun w główniej mierze odpowiada za zdrowie i bezpieczeństwo dziecka i ma prawo do wprowadzania ograniczeń korzystania z urządzeń cyfrowych. Szczególnie wtedy, gdy widzi, że pojawia się problem.

Co można zrobić, by przeciwdziałać cyfrowemu zmęczeniu?

  • Wprowadzać domowe i szkolne zasady korzystania z mediów cyfrowych;
  • Kontrolować czas korzystania z technologii i internetu;
  • Pokazywać atrakcyjne formy spędzania czasu poza światem wirtualnym.

Planowanie czasu online i offline

Rodzice mają mnóstwo możliwości, żeby ograniczać dzieciom czas korzystania z komputerów i smartfonów. Mogą po prostu zabierać urządzenia, blokować dostęp do sieci lub nakazywać zaprzestania korzystania w danych godzinach. Z uwagi na to, że nakazy i zakazy nie zawsze działają i często wywołują bunt, o wiele lepiej inaczej rozwiązywać problem nadużywania urządzeń cyfrowych i internetu wśród dzieci i młodzieży.

Dzieci często tłumaczą się, że Internet zapewnia im kontakt z rówieśnikami, rozrywkę czy edukację, a tego trudno zakazywać. Dobrym sposobem jest planowanie czasu wolnego dzieciom w taki sposób, by miały mniej dostępu i możliwości korzystania z Internetu. Klasycznym przykładem jest zapisanie na zajęcia dodatkowe, ale również wspólne spędzanie czasu w sposób atrakcyjny dla dzieci. Wykonywanie przyjemnych czynności sprawia, że dzieci mniej myślą o korzystaniu ze smartfonów: nie mają czasu i chęci.

Pamiętajmy również, że dzieci, nawet kilkuletnie powinny mieć obowiązki, a ich wykonywanie równa się odejściu od komputera. Wiele dzieci sięga po cyfrowe “zabijacze czasu” ze względu na brak innych zajęć. Kiedy dzieci włączają się w życie rodzinne, automatycznie mniej czasu poświęcają aktywnościom w sieci.

Zapominamy również o tym, że przykład idzie z góry. Jeśli rodzice całe dnie przeglądają media społecznościowe, grają lub pracują przy komputerze, dzieci zachowują się podobnie. Trudno wymagać, jeśli samemu nie przekazuje się dobrych wzorców. Lawinowe narastanie problemów związanych z cyfrowym zmęczeniem dzieci i młodzieży powinno skłaniać nas, dorosłych, nie tylko do refleksji, ale również działania.

Autorka: Joanna Szymańska


Źródła: M. Dębski, M. Bigaj, Młodzi Cyfrowi. Nowe technologie. Relacje. Dobrostan, Gdynia 2019, Fundacja Dbam o Mój Z@sięg; M. Dębski, Nałogowe korzystanie z telefonów komórkowych, Gdynia 2017, Fundacja Dbam o Mój Z@sięg.https://dbamooczy.pl/nawilzenie-oczu/cyfrowe-zmeczenie-wzroku/.


Inne teksty, które mogą cię zainteresować

Rodzinny harmonogram korzystania z Internetu

Aktywności dzieci w sieci. Harmonogram i precyzja.